Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) có nguy cơ làm trầm trọng thêm bất bình đẳng giới trong lao động, blockchain đang nổi lên như một công cụ mạnh mẽ giúp phụ nữ lấy lại vị thế trong tương lai số hóa. Công nghệ sổ cái phân tán mang đến sự minh bạch và quyền kiểm soát, đảm bảo phụ nữ không bị gạt ra ngoài lề bởi các thuật toán thiên vị.

AI đe dọa vị thế của phụ nữ

Trí tuệ nhân tạo, nếu không được kiểm soát, có nguy cơ tái hiện những định kiến cũ một cách nhanh chóng, đẩy phụ nữ ra khỏi lực lượng lao động và gia tăng khoảng cách thu nhập. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), ở các nền kinh tế phát triển, gần 10% việc làm của phụ nữ đối mặt với nguy cơ bị gián đoạn bởi AI, gấp gần ba lần so với nam giới.

Các hệ thống AI sinh tạo (generative AI) không chỉ bóp méo hình ảnh phụ nữ mà còn tái tạo một thế giới thiếu vắng sự hiện diện của họ trong vai trò lãnh đạo. “Khi được yêu cầu tạo hình ảnh lãnh đạo, các mô hình AI thường hiển thị khuôn mặt nam giới, nhưng với vai trò chăm sóc, lại là phụ nữ”, bà Lisa Loud, Giám đốc điều hành Secret Network, chỉ ra. Điều này phản ánh vòng lặp phân biệt đối xử mà Liên Hợp Quốc gọi là “phản hồi định kiến”, ảnh hưởng đến tuyển dụng, tín dụng và thậm chí phân loại y tế.

Hậu quả kinh tế đang hiển hiện. Các công việc hành chính và văn phòng, nơi phụ nữ chiếm đa số, nằm trong tầm ngắm của AI. Gần 10% việc làm của phụ nữ có nguy cơ bị giảm cấp, phân mảnh hoặc xóa sổ hoàn toàn. Đồng thời, chỉ 29,4% kỹ sư AI trên toàn cầu là phụ nữ, cho thấy sự bất bình đẳng trong cả dữ liệu huấn luyện lẫn môi trường làm việc.

Blockchain: Minh bạch là chìa khóa

Blockchain mang đến giải pháp để phá vỡ bức màn mờ mịt của các thuật toán AI. Công nghệ này giúp minh bạch hóa dữ liệu và trao quyền kiểm soát cho phụ nữ. Ví dụ, ví thông tin xác thực on-chain cho phép phụ nữ sở hữu hồ sơ học vấn, lịch sử việc làm và chứng chỉ công việc chăm sóc một cách không thể giả mạo. “Không như các hệ thống phân tích hồ sơ truyền thống thường xem nhẹ công việc chăm sóc, blockchain đảm bảo mọi đóng góp đều được công nhận”, bà Loud nhấn mạnh.

Hợp đồng thông minh (smart contract) trên blockchain có thể tự động thực thi chính sách trả lương bình đẳng, tạo ra bằng chứng công khai về sự công bằng mà không thuật toán nào có thể xóa bỏ. Quan trọng hơn, blockchain cho phép gắn thẻ siêu dữ liệu (metadata) phân tách giới tính vào từng văn bản, hình ảnh hay hồ sơ sinh trắc học, giúp phát hiện và sửa chữa định kiến ngay từ nguồn dữ liệu.

Nếu một bộ dữ liệu huấn luyện thiếu đại diện của phụ nữ hoặc chỉ mô tả họ trong các bối cảnh rập khuôn, các nhà kiểm toán có thể truy xuất nguồn gốc và yêu cầu nhà phát triển điều chỉnh. “Việc gắn thẻ dữ liệu trên blockchain giống như một con dấu bảo đảm, buộc các nhà phát triển phải chịu trách nhiệm”, bà Loud giải thích.

Tầm quan trọng của bình đẳng trong blockchain

Sự thiếu vắng phụ nữ trong các lĩnh vực như tài chính phi tập trung (DeFi) và quản trị blockchain có thể làm xói mòn niềm tin của công chúng, cản trở sự phát triển của công nghệ này. “Đảm bảo bình đẳng giới không chỉ là vấn đề đạo đức mà còn là yếu tố sống còn để blockchain đạt được sự chấp nhận rộng rãi”, bà Loud nhấn mạnh.

Các dự án blockchain như Secret Network đang tiên phong trong việc sử dụng công nghệ để trao quyền cho phụ nữ. Bằng cách mã hóa quyền kinh tế trên sổ cái phân tán, blockchain ngăn chặn các thuật toán AI âm thầm xóa bỏ đóng góp của phụ nữ. Điều này đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực như game blockchain và Web3, nơi phụ nữ ngày càng tham gia với vai trò nhà phát triển và người chơi.

Chính sách minh bạch và trách nhiệm giải trình

Để tận dụng tối đa tiềm năng của blockchain, các nhà lập pháp cần yêu cầu mọi mô hình AI sử dụng trong tuyển dụng, chấm điểm tín dụng hoặc dịch vụ công phải công khai nguồn gốc dữ liệu huấn luyện trên sổ cái không cần cấp phép. “Không có nguồn gốc dữ liệu, không được triển khai”, bà Loud đề xuất.

Chính phủ có thể thúc đẩy quá trình này bằng cách ưu tiên các hợp đồng mua sắm cho các hệ thống AI được kiểm toán trên blockchain về cân bằng giới. Đồng thời, mã số thuế nên khuyến khích các dự án mã hóa đóng góp sáng tạo, chăm sóc hoặc khoa học của phụ nữ, đảm bảo họ nhận được tiền bản quyền từ những giá trị kinh tế lâu dài.

Các nhà phê bình có thể cho rằng blockchain làm tăng độ phức tạp, nhưng bà Loud phản bác rằng “độ phức tạp đã tồn tại, chỉ là nó đang ẩn trong các bộ dữ liệu độc quyền và mô hình hộp đen”. Một sổ cái minh bạch đưa sự phức tạp ra ánh sáng, nơi các chuyên gia xã hội dân sự có thể kiểm tra và phát hiện sai sót, biến bất bình đẳng vô hình thành bằng chứng có thể hành động.

Cơ hội cho phụ nữ trong làng game và blockchain

Cộng đồng game thủ và nhà phát triển blockchain tại Việt Nam đang đặc biệt chú ý đến tiềm năng của blockchain trong việc trao quyền cho phụ nữ. Các dự án game DeFi và NFT, vốn dựa trên nền tảng như Ethereum hoặc Solana, có thể tích hợp các cơ chế minh bạch để đảm bảo sự công bằng trong phân phối phần thưởng và quyền sở hữu tài sản số. “Phụ nữ không chỉ là người chơi mà còn có thể trở thành những nhà sáng tạo trong không gian Web3”, một nhà phát triển game tại Việt Nam chia sẻ.

Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này, cộng đồng cần đầu tư vào giáo dục và đào tạo kỹ năng blockchain cho phụ nữ. Các sáng kiến như học bổng công nghệ hoặc chương trình khởi nghiệp blockchain dành riêng cho phụ nữ sẽ giúp thu hẹp khoảng cách giới trong lĩnh vực này.

Tương lai công bằng với blockchain

Lịch sử thường có xu hướng loại trừ phụ nữ, nhưng công nghệ không được phép lặp lại sai lầm đó. Blockchain cung cấp một cấu trúc nơi mọi điểm dữ liệu và khoản thu nhập đều có thể truy xuất, xác minh và không thể bị sửa đổi mà không có sự giám sát. “Hãy áp dụng cấu trúc này ngay bây giờ, và thế hệ thuật toán tiếp theo sẽ coi phụ nữ là những người đồng sáng tạo, chứ không phải là yếu tố phụ trong dữ liệu”, bà Loud kêu gọi.

AI không phải là định mệnh, mà là thiết kế. Khi được thiết kế trên blockchain, sự xóa bỏ quyền lực của phụ nữ sẽ trở thành điều không thể. Với blockchain, phụ nữ không chỉ lấy lại tiếng nói mà còn định hình tương lai số hóa một cách công bằng và bền vững.