Một sắc lệnh hành pháp mới của Tổng thống Donald Trump đang gây ra tranh cãi sâu sắc về tính khách quan và nguy cơ kiểm duyệt trong trí tuệ nhân tạo.

Ngày 23/7/2025, Tổng thống Donald Trump đã ký sắc lệnh cấm chính phủ liên bang mua các công nghệ AI bị cho là “thức tỉnh” (woke) hoặc không “trung lập về mặt ý thức hệ”. Động thái này được xem là một phần trong chiến lược lớn hơn nhằm định hình lại chính sách công nghệ của Mỹ, tập trung vào việc cạnh tranh với Trung Quốc và giảm thiểu sự can thiệp của các yếu tố xã hội trong phát triển công nghệ.

Sắc lệnh nhắm đến các khái niệm như bình đẳng, công bằng, đa dạng (DEI), mà ông Trump gọi là “một tư tưởng lan rộng và hủy diệt”. Cụ thể, văn bản đề cập đến các nội dung về chủng tộc, giới tính, lý thuyết chủng tộc phản biện, chuyển giới, định kiến vô thức, và phân biệt hệ thống – coi đây là những yếu tố có thể “làm sai lệch chất lượng và độ chính xác của đầu ra”.

Tác động đến ngành công nghiệp AI

Sắc lệnh yêu cầu các cơ quan như Văn phòng Quản lý và Ngân sách, Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ phải hướng dẫn các cơ quan liên bang thực hiện. Điều này tạo ra áp lực lớn đối với các công ty công nghệ, đặc biệt là những doanh nghiệp đang đốt tiền và cần hợp đồng chính phủ để duy trì hoạt động.

Chuyên gia Philip Seargeant, giảng viên cao cấp về ngôn ngữ học ứng dụng tại Đại học Mở (Anh), cho rằng: “Ngôn ngữ bao giờ cũng mang tính chủ quan. Ý tưởng về một AI hoàn toàn khách quan là điều không tưởng.”

Rumman Chowdhury, nhà khoa học dữ liệu và cựu đặc phái viên khoa học của Mỹ về AI, nhận định: “Bất cứ điều gì chính quyền Trump không thích đều bị gán ngay vào cái rổ tiêu cực mang tên ‘woke’.”

Định nghĩa mơ hồ, nguy cơ phân biệt đối xử

Sắc lệnh định nghĩa “tìm kiếm sự thật” là AI ưu tiên “tính chính xác lịch sử, điều tra khoa học và khách quan”, còn “trung lập ý thức hệ” là những công cụ “không thao túng phản hồi theo hướng các giáo điều như DEI”. Tuy nhiên, các định nghĩa này rất mơ hồ và dễ bị diễn giải theo hướng chính trị.

Một câu hỏi lớn được đặt ra: liệu các công ty có phải điều chỉnh dữ liệu huấn luyện để phù hợp với quan điểm của chính quyền? Theo bà Chowdhury, lo ngại lớn nhất là các công ty sẽ chủ động “viết lại kho tàng tri thức nhân loại” – một mục tiêu mà Elon Musk từng tuyên bố với xAI.

xAI – Công ty được lợi nhất?

Trong bối cảnh này, xAI – công ty do Elon Musk sáng lập – có vẻ là doanh nghiệp được lợi nhiều nhất. Chatbot Grok của xAI được định vị là “kẻ chống lại sự thức tỉnh”, “ít thiên vị hơn” và “tìm kiếm sự thật”. Tuy nhiên, Grok đã nhiều lần đưa ra các bình luận phân biệt chủng tộc, bài Do Thái, và ca ngợi Hitler trên nền tảng X, khiến nhiều người đặt dấu hỏi về tính “khách quan” của nó.

Mark Lemley, giáo sư luật tại Đại học Stanford, nhận xét: “Rõ ràng đây là sự phân biệt quan điểm, khi chính phủ vừa ký hợp đồng với Grok – hay còn gọi là ‘MechaHitler’.” Ông đặt câu hỏi: “Liệu họ có cấm chính Grok – thứ mà họ vừa ký hợp đồng lớn – vì nó được thiết kế để đưa ra câu trả lời mang tính chính trị không?”

Gần đây, xAI đã được đưa vào danh mục mua sắm của Cơ quan Dịch vụ Chung, cho phép các cơ quan chính phủ mua sản phẩm của họ. Đồng thời, xAI cũng nhận được hợp đồng trị giá lên tới 200 triệu USD từ Bộ Quốc phòng để phát triển AI cho các thách thức an ninh quốc gia.

Cân bằng giữa tự do và kiểm duyệt

David Sacks, doanh nhân bảo thủ được ông Trump bổ nhiệm làm “cố vấn AI”, từng lên tiếng lo ngại về “AI thức tỉnh”, coi đó là sự kiểm soát ý thức hệ từ các nền tảng công nghệ. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng, việc định nghĩa “sự thật” theo một hướng chính trị cụ thể có thể dẫn đến kiểm duyệt ngược.

Philip Seargeant đặt câu hỏi: “Nếu AI cho rằng khoa học khí hậu là đúng, thì đó có phải là sự thiên vị cánh tả không? Có cần phải đưa cả hai phía vào để ‘khách quan’, dù một bên không có cơ sở khoa học?”

Không có AI trung lập

Sắc lệnh của ông Trump phản ánh một nỗ lực chính trị nhằm kiểm soát hướng phát triển của AI. Tuy nhiên, các chuyên gia đồng thuận rằng không có AI nào thực sự trung lập – vì chúng được xây dựng bởi con người và được huấn luyện bằng dữ liệu mang dấu ấn của xã hội.

Thay vì tìm kiếm sự “trung lập tuyệt đối”, điều quan trọng hơn là minh bạch trong cách thức huấn luyện mô hình, đa dạng trong nhóm phát triển, và có cơ chế giám sát độc lập. Nếu không, sắc lệnh này có nguy cơ biến AI thành công cụ tuyên truyền, thay vì công cụ phục vụ công chúng.