Dù hôm nay – ngày 3/7 – Trái Đất đang ở điểm xa Mặt Trời nhất trong quỹ đạo (aphelion), nhiệt độ ở nhiều nơi tại Hoa Kỳ vẫn đang bùng cháy với mức cao trên 37 độ C. Vậy tại sao giữa lúc chúng ta ở xa nguồn nhiệt nhất, thời tiết lại trở nên oi bức đến vậy?
Mục lục
Câu trả lời không nằm ở khoảng cách, mà nằm ở độ nghiêng của Trái Đất.
Xa hơn nhưng không lạnh hơn
Vào lúc 15 giờ 55 chiều theo giờ miền Đông Hoa Kỳ (tức 2 giờ 55 sáng ngày 4/7 giờ Việt Nam), Trái Đất sẽ cách Mặt Trời khoảng 152 triệu km, tức xa hơn khoảng 5 triệu km so với thời điểm gần nhất (perihelion) hồi đầu tháng 1. Theo quy luật chuyển động của Kepler, khi Trái Đất ở xa Mặt Trời hơn, tốc độ quay quanh quỹ đạo cũng chậm hơn – hiện tại chỉ khoảng 29 km/giây so với hơn 30 km/giây hồi đầu năm.
Khoảng cách này tuy lớn, nhưng chỉ tạo ra sự khác biệt rất nhỏ về ánh sáng và nhiệt lượng: Mặt Trời hiện nay trông sẽ chỉ mờ hơn khoảng 6,55% so với thời điểm tháng 1 – một chênh lệch không đủ sức làm mát khí hậu.
Nghiêng 23,5 độ: Thủ phạm thực sự của mùa hè
Chính độ nghiêng 23,5 độ của trục Trái Đất mới là yếu tố quyết định mùa. Vào mùa hè ở Bắc bán cầu, trục Trái Đất nghiêng về phía Mặt Trời, khiến tia nắng chiếu thẳng hơn và kéo dài suốt cả ngày. Lượng năng lượng hấp thụ từ Mặt Trời vì thế tăng lên đáng kể, gây ra nắng nóng dù khoảng cách lúc này xa hơn.
Tại New York, vào ngày hạ chí 20/6, góc chiếu của ánh sáng Mặt Trời gần như vuông góc, mang lại lượng nhiệt gấp ba lần so với thời điểm đông chí 21/12, khi ánh sáng đến với góc nghiêng chéo.
Những ngộ nhận phổ biến
Một số người từng nghĩ rằng vì Trái Đất ở gần Mặt Trời hơn vào tháng 1, nên mùa đông sẽ bớt lạnh, và khi ở xa vào tháng 7, mùa hè sẽ dịu hơn. Tuy nhiên, thực tế lại ngược lại: lục địa rộng lớn của Bắc bán cầu có khả năng hấp thụ và tỏa nhiệt nhiều hơn so với các đại dương ở Nam bán cầu. Vì thế, mùa đông ở phương Bắc vẫn lạnh cắt da, còn mùa hè lại nóng gay gắt – bất chấp khoảng cách địa thiên.
Thú vị thay, hai thời điểm đặc biệt trong quỹ đạo Trái Đất lại trùng với hai ngày lễ lớn: perihelion gần với Tết Dương lịch (New Year’s Day), còn aphelion lại rơi gần ngày Quốc khánh Hoa Kỳ (Independence Day 4/7) và ngày Canada Day (1/7). Tuy nhiên, hai mốc này có thể dao động từ 1–5/1 và 2–6/7 tùy từng năm.
Nóng vì Mặt Trời… không lặn
Cuối cùng, lý do khiến Hoa Kỳ đang chìm trong đợt nắng nóng không phải vì gần Mặt Trời hay xa, mà là vì mùa hè đã đến – với ánh nắng kéo dài, tia sáng chiếu trực tiếp và hiệu ứng đô thị khiến nhiệt độ tăng cao. Có nơi như sa mạc Arizona hay Texas, nhiệt độ đã chạm ngưỡng 43–44 độ C, cho thấy sức nóng không đến từ khoảng cách, mà từ góc nghiêng của hành tinh chúng ta.